پنج مستند برجسته روایت‌کنندۀ آیین‌های سنتی عزاداری امام حسین (ع) در ایران
به گزارش خبررسان، اتفاق عاشورا و شهادت مظلومانه امام حسین علیه‌السلام جایگاه ویژه‌ای در میان ایرانیان دارد تا جایی که با فرا رسیدن ماه محرم، سراسر کشور سیاه‌پوش شده و تکایا، حسینیه‌ها و مساجد با برگزاری مراسم‌های متنوع آیینی و سنتی به سوگواری سومین امام شیعیان می‌پردازند.
عزاداری امام حسین (ع) در ایران پیوند عمیقی با سنت و آداب و رسوم مناطق گوناگون دارد؛ هر قوم، شهر و استانی بر پایه آیین‌های آبایی خود به ساحت قدسی سیدالشهدا و دیگر شهدای کربلا عرض ادب می‌کند و مراسم‌های متنوع سوگواری برقرار می‌سازد. از جمله این آیین‌ها، برپایی مجالس تعزیه و همانند‌خوانی است که قرن‌ها پیشینه دارد و از مردمی‌ترین و پرطرفدار‌ترین هنر‌های نمایشی در سوگواری امام حسین (ع) به شمار می‌رود.
این مراسم همواره سوژه دلنشینی برای مستندسازان بوده و بسیاری از آنان دوربین‌های خود را به سمت نمایش آیین‌های سنتی و مردمی در خطه‌های گوناگون ایران در ماه محرم سوق داده‌اند. در این گزارش به مرور پنج مستند مهم پرداخته شده که با موضوع عزاداری ایام محرم، عاشورا و تاسوعای حسینی ساخته شده‌اند.
مستند نخل؛ روایت متفاوت از آیین نخل‌گردانی ابیانه
فرهاد ورهرام، یکی از مستندسازان شاخص سرزمین در حوزه فیلم‌های مردم‌شناسانه، مستند نخل را در سال ۱۳۵۶ ساخت. این اثر روایتی متفاوت از مراسم نخل‌گردانی در شهر ابیانه (از توابع شهرستان نطنز، استان اصف‌هان) است که قدمت آن تا ۹۰۰ سال پیش برمی‌گردد. برخی پژوهشگران ریشه آن را در دوره صفویه می‌دانند و برخی دیگر باقی‌مانده سنتی کهن نظیر آئین سوگ سیاوش می‌انگارند.
این مراسم در تاسوعا و عاشورا برگزار می‌شود و نخل‌نشینی و حمل و هدایت نخل منحصر به طایفه‌های معینی از محله‌های ابیانه است که به طور موروثی منتقل می‌شود. آئین نخل‌گردانی تشییع نمادین پیکر امام حسین (ع) است و در مسیر حرکت، برخی زنان زیورآلاتی را به نذر امام به نخل وصل می‌کنند. پرشور‌ترین لحظه مراسم، صبح عاشورا است که نخل محله بالا به حرکت در می‌آید و مردم ابیانه و مهمانان در محله پرزله گرد هم می‌آیند.
مستند کربلا، جغرافیای یک تاریخ؛ روایتی جامع از وقایع ۶۱ هجری
داریوش پشتیبانی در مستند کربلا، جغرافیای یک تاریخ نسخۀ جامعی از اتفاقات سال ۶۱ هجری را تدوین کرده است. این اثر روایتی غیر‌کلیشه‌ای از قیام امام حسین (ع) و تأثیر آن بر فرهنگ و سبک زندگی شیعیان از گذشته تا امروز ارائه می‌دهد. فیلم به دو بخش تقسیم شده بخش اول، مروری مستند‌گونه بر حرکت حماسی امام حسین (ع) از آغاز تا پس از شهادت و بخش دوم، چگونگی عزاداری در فرهنگ‌های گوناگون جهان در ماه محرم را با گلچینی از تعزیه، نقالی و پویانمایی تصویر می‌کند. سیدش‌هاب حسینی راوی این مستند است و صدای او روایت را دلنشین‌تر ساخته است.
مستند تکیه کن و تکیه دولت؛ تاریخچه تکایای تهران
مستند تکیه کن به کارگردانی محسن خان جهانی، تاریخچه‌ای از تکایای قدیمی تهران است که روند شکل‌گیری و ساخت آن‌ها را بررسی می‌کند. این اثر به تکایای دولت و تجریش (از قدیمی‌ترین تکایای تهران) و همچنین تکایای کن، بین‌ده، دارقاضی و سرآسیاب می‌پردازد. خان جهانی اشاره می‌کند که مظفرالدین شاه پس از سفر به اروپا و آشنایی با تماشاخانه‌ها، دستور ساخت چنین فضایی را برای اجرای تعزیه و مراسم عزاداری داد.
مستند تکیه دولت به کارگردانی علیرضا قاسم‌خان نیز به یکی از مهم‌ترین بنا‌های تاریخی تهران می‌پردازد و با بهره‌گیری از عکس‌ها، نقشه‌ها، نامه‌ها، دستخط‌ها و فریم‌های باقی‌مانده از مظفرالدین شاه، جنبه‌های تاریخی، سیاسی، هنری و اجتماعی این بنا را تبیین می‌کند.
مستند کاروان و ساربان؛ عزاداری در دل جنوب ایران
مرجان اشرفی‌زاده در مستند کاروان و ساربان به روایت مردم‌شناسانه‌ای از عزاداری در شهر دزفول می‌پردازد. این فیلم داستان کاروانی را روایت می‌کند که هر ساله توسط یک خانواده و با هزینه شخصی در روزهای محرم مسیری را طی می‌کنند. مستند تلاش دارد عمق ارادت مردم ایران در اقصی نقاط سرزمین را به تصویر بکشد و تلاش‌های مؤمنانه افراد برای برگزاری مراسم عاشورا را مستند کند. اشرفی‌زاده می‌گوید برخی از افراد شتر کرایه می‌کنند و برخی به طور داوطلبانه از تهران برای گریم افراد کاروان به آن‌ها می‌پیوندند.