سریال در انتهای شب با اقتباس از رمانهای کوندرا و سولژنیتسین به واکاوی زندگی زوجین میپردازد

شبکه نمایش خانگی کمتر از یک ماه است که سریال در انتهای شب به کارگردانی آیدا پناهنده را با بازیگری هدی زینالعابدین و پارسا پیروزفر در برنامه پخش خود قرار داده است. این اثر در سه قسمت نخست توانست بخش قابل توجهی از مخاطبان را به خود جذب کند که بخش عمدهای از این پذیرش مرهون بازیگری پارسا پیروزفر به عنوان چهرهای محبوب در این سریال است.
روایت زندگی زوجین از منظر تازه
در انتهای شب نخستین تجربه آیدا پناهنده در شبکه نمایش خانگی پس از ساخت سه فیلم سینمایی است. داستان ماجرای زن و شوهری از طبقه متوسط جامعه را روایت میکند؛ زوجی دانشآموخته رشته هنر که پس از گذشت ده سال از زندگی مشترکی که با عشق آغاز شده و با وجود داشتن یک فرزند، اکنون سرخورده شدهاند. بروز یک مسئله در بیرون از خانه آنها را به سمت طلاق و جدایی سوق میدهد. سریال در ادامه تلاش میکند تا مشکلات و عرصههایی که پیشتر در زندگی آنها وجود داشته و باعث شده روزبهروز به سمت جدایی پیش روند، نیز واکاوی کند.
از منظر بازدید مسائل و مشکلات زوجین در شبکه نمایش خانگی، در انتهای شب کمتر شبیه سابقه داشته است و میتواند گامی نو در این گونه روایت باشد. هرچند وجود یک کارگردان زن و سینمایی که پیش از این در آثار ناهید، اسرافیل و تیتی خود را نشان داده، ممکن است نگرانی از روایتی جانبدارانه و فمینیستی ایجاد کند، اما پخش قسمت سوم این مجموعه تا حدی این نگرانی را برای قسمتهای آینده رفع کرده است.
استعاره علفهای هرز در ریشه زندگی مشترک
سریال داستان زوجی را ترسیم میکند که با وجود آغاز عاشقانه، رفتهرفته در طول سالها با علفهای هرزی در زندگی روبرو شدهاند که هرس نشدهاند و عاقبت ریشه زندگی عاشقانه آنها را در بر گرفته و مشکلساز شدهاند. این علفهای هرز در قسمت سوم و پس از بازگشت ماهی به خانه چند ماه بعد از طلاق، سخنگوی ماجرا شدهاند و نویسنده با نبش گذشته تلاش میکند تا علت جدایی را واکاوی کند.
تنهایی به عنوان مضامین محوری
در دنیای در انتهای شب انسانها در تنهایی خویش اسیرند. این تنهاییها از ابتداییترین سکانسها به خوبی مشهود است؛ مادر بهنام در خانه سالمندان به فراموشی دچار است، بهنام و ماهی هر کدام به نوعی در تنهایی خویش اسیرند، پدر ماهی و حتی دارا فرزند خانواده که نشانههایی از اختلال بیشفعالی دارد، هر کدام در لک تنهایی خویش اسیرند. حتی زن همسایه نیز تنها است و همین تنهایی او را به سمت رابطهای بیشتر با بهنام سوق میدهد.
پارادوکس ادعا و واقعیت در رفتار شخصیتها
سریال با زوجی روبرو میکند که مدام اصرار دارند نمیخواهند همانند ۹۰ درصد مردم جامعه باشند، اما در زندگی روزمره دقیقا همانند ۹۰ درصد مردم جامعه حرکت میکنند، انتخاب میکنند و تصمیم میگیرند؛ هم در حل مشکلات خود، هم در حرکت با فرزند و هم در روبرو شدن با یکدیگر. حتی ماهی که کارگردان تلاش کرده دیالوگهای فلسفی خود را از زبان او بیرون بیاورد، پس از طلاق دقیقا همانند اکثر زنانی که ادعا میکرد از طبقۀ آنان نیست، برای بازیابی هویت زنانه به لکزدن، مو مشکردن و پوشیدن لباسهای متفاوت روی آورده است.
اقتباس از بار هستی میلان کوندرا
پناهنده در قسمت نخست، جایی که آغازگر ماجراست، به نمادهایی روی آورده و نوعی خاص از اقتباس به کار برده که در نوع خود بینظیر و قابل دقت است. تا قسمت سوم سریال، به دو رمان بار هستی نوشته میلان کوندرا نویسنده چکتبار که خود را فرانسوی میدانست، و مجمعالجزایر گولاگ نوشته الکساندر سولژنیتسین نویسنده روسی، اشارات نامحسوسی شده است. اشاره به رمان بار هستی در قسمت نخست انجام میشود؛ دختری که برای تولد به خانه آنها آمده، این رمان را از کتابخانه برداشته و مطالعه میکند. این اشاره در قسمتهای آغازین مشخص میکند که قرار است با دقت به مسئله انسان و چالشهای پیش رو روبرو شویم. کوندرا در بار هستی به جستجوی انسان و شکافهایی که پیش روی او تشکیل میشود میپردازد و کتاب به شرح حال زندگی هنرمندان و روشنفکران چکسلواکی پس از بهار پراگ میپردازد.
پناهنده در اثرش جهانی را با اقتباس از فلسفه کوندرا در بار هستی به عکس میکشد؛ جهانی که به شرح حال زندگی زوجی میپردازد که به زعم خود همانند ۹۰ درصد مردم جامعه نیستند (شاید از طبقة روشنفکر باشند). شخصیت زن، همانند ترزا شخصیت مهم زن در بار هستی، مضطرب است و میخواهد مسائل هستی را حل کند؛ او در عین حال که با حقیقت حاضر میجنگد، به حقیقت ممکن هم میاندیشد. اصرار مهم کتاب بر این است که زندگی درست همانند یک خط مستقیم و ساده است؛ این که زندگی یک بار بیشتر تکرار نمیشود. شبیه این روایت را در نوع نگاه بهنام به زندگی و دیالوگهایی که در دعوای او و ماهی در قسمت دوم رد و بدل میشود میتوان دید.
اشاره به مجمعالجزایر گولاگ سولژنیتسین
سریال به کتاب دیگری نیز اشاره دارد؛ نام قسمت سوم این مجموعه مجمعالجزایر گولاگ است و با ورود صفا دوست بهنام به ماجرا، با تابلویی بر دیوار خانه آشنا میشویم که نام کتاب سه جلدی الکساندر سولژنیتسین را دارد. گولاگ به روسی مخفف اداره کل اردوگاههای کار و بازپروری است؛ نهادی که ناظر بر اردوگاههای کار اجباری در سراسر سرزمین اتحاد جماهیر شوروی بود. سولژنیتسین یکی از محکومانی بود که به این اردوگاهها فرستاده شد و جان سالم به در برد. او در ۱۹۵۸ به فکر نوشتن کتابی برای شرح تاریخ گولاگ و آنچه بر سرشان آمده افتاد. به قول مورخان روسی، مجمعالجزایر گولاگ کتابی است درباره تیرهترین روزهای بشر و بدترین بلاهایی که بشر توانست بر همنوع خود بیاورد.

ربط این کتاب با سریال در چیست؟ مجمعالجزایر گولاگ به جستجوی این است که شرایط حاکم بر جامعه است که در ریزترین جزئیات زندگی انسانها اثرگذار است. جلد نخست کتاب به بازداشت تعلق دارد؛ در پاراگرافهای ابتدایی میخوانیم چطور باید به این مجمعالجزایر سر به مهر رسید؟ ساعت به ساعت پرواز و کشتی و قطار دارد، اما کوتاه از یک نشان و علامت که بگوید به کدام مقصد… بازداشت! چه حاجت به گفتن که گسستی است در زندگی تو و صاعقهای که درست بر فرق سر تو فرود میآید؟ این سطور ابتدایی ما را یاد سکانس قسمت اول و ماجرایی میاندازد که برای بهنام در سوار شدن به اتوبوسی اشتباه پیش آمد و تبدیل به بازداشت او شد.

جلد دوم این کتاب سه جلدی به شرایط زندگی در گولاگهایی که در یک جامعه دیکتاتوری به وجود آمدهاند اشاره میکند؛ جامعهای که نمود کوچک آن در خانه بهنام و ماهی تشکیل شده و ماهی در تلاش است نشان دهد بهنام دیکتاتور و خودخواه زندگی او بوده و حتی این که چه کاری برای او خوب است را نیز بهنام تشخیص داده است. جلد سوم کتاب به دنیای پس از بیرون آمدن از گولاگ اشاره دارد؛ این که چه اتفاقاتی برای انسانها پس از آزادی رخ میدهد و چه تغییراتی میکنند. اتفاقاتی که برای بهنام و ماهی نیز بعد از طلاق پیش آمده است.
تنهایی و نقش جامعه در شکلگیری آن
بازگردیم به سطور نخست گزارش؛ تنهایی انسانهایی که سریال برای ما به عکس میکشد، تنهایی بهنام، ماهی، مادر بهنام، پدر ماهی و… تنهاییهایی که سریال در تلاش است نشان دهد جامعه چقدر میتواند در به وجود آمدن این تنهاییها دخیل باشد. به نظر میرسد سریال در انتهای شب تا سه قسمت ابتدایی تلاش داشته تا قصه رنج انسان را بگوید و نشان دهد بشر تحت سیستمی زیستی که به آن محکوم شده چه بلایی بر سرش میآورد؛ چطور اصالت زندگی و اصالت انسان از دست میرود و انسانها در زندگیهایی که توسط اجتماع برایشان تعریف میشود، چگونه اسیر شده و رنج میکشند.
نوع اقتباس نوین در فیلمنامهنویسی
اقتباسی که آیدا پناهنده و ارسلان امیری برای نگارش فیلمنامه سریال در انتهای شب داشتهاند، فارغ از محتوا و نوشته مدل کارآمد، ابراز و تازه است که به جای وفاداری به متن، وفاداری به مفهوم و فلسفه حاکم بر نه یک متن بلکه چند متن است. این وفاداری هم دست نویسنده فیلمنامه را باز میگذارد و هم به مخاطب چند کار خواندنی و تازه معارفه میکند و هم نشاندهنده قوت و تسلط فیلمنامهنویس است و جذابیت روزافزونی تشکیل میدهد.
پیش از این نیز سایه اقتباس در شبکه نمایش خانگی با سریالهای زخم کاری و یاغی دیده شده بود که از روی رمانهای بیست زخم کاری و سالتو اقتباس شده بودند، اما نوع اقتباس در سریال در انتهای شب متفاوت است. باید دید نویسنده در قسمتهای پیش رو، کتاب تازه دیگری را نیز گشاید یا خیر.
