برای دوران بعد از توافق آماده باشیم – تجارت نیوز_خبررسان

به گزارش تجارت نیوز، پروفسور محمدهاشم پسران، اقتصاددان برجسته، استاد دانشگاه کمبریج و صاحب کرسی عالی اقتصاد جان الیوت در دانشگاه کالیفرنیای جنوبی به بازدید عمیق این چالش‌ها و راهکارهای ممکن برای افت صدمه‌پذیری اقتصاد ایران پرداخته است. وی با اصرار بر این مسئله که استقلال بانک مرکزی به ‌تنهایی نمی‌تواند مشکلات اقتصاد ایران را حل کند، به تحلیل رابطه پیچیده بین سیاست‌های پولی و مالی پرداخته و گفت که چطور سلطه مالی دولت، توان بانک مرکزی در کنترل تورم و ارامش‌بخشی به بازارها را تضعیف می‌کند.

یکی از محورهای مهم این او مباحثه، راهکارهای عملی برای افزایش تاب‌آوری اقتصاد ایران در برابر شوک‌های داخلی و خارجی است. پروفسور پسران، بر لزوم تحکیم ذخایر ارزی، بهبود روابط اقتصادی با کشورهای منطقه و اصلاح نظام یارانه‌ها اصرار کرده و معتقد است حتی در صورت تداوم تحریم‌ها، اجرای سیاست‌های اصلاحی می‌تواند از تشدید مشکلاتهای اقتصادی جلوگیری کند. در قسمت فرد دیگر از این مصاحبه، چشم‌انداز توافق‌های بین‌المللی و نقش پیمان‌های پولی دوجانبه (همانند توافق ایران و روسیه) در افت صدمه‌پذیری اقتصاد ایران مورد بازدید قرار گرفت. با این حال، پروفسور پسران معتقد است که این چنین اقداماتی هر چند خوب است، اما به ‌تنهایی کافی نیست و باید در کنار اصلاحات ساختاری در نظام بانکی و مالی سرزمین باشد. این او مباحثه نه ‌تنها تحلیلی از چالش‌های پیش‌روی اقتصاد ایران اراعه می‌دهد، بلکه با نگاهی واقع‌بینانه، به بازدید راهکارهای ممکن برای عبور از این مشکلاتها نیز می‌پردازد.

یکی از مسائل مهم اقتصاد ایران، سلطه مالی بر سیاست‌های پولی بانک مرکزی است. به نظر شما سلطه مالی تا چه اندازه سیاست‌های بانک مرکزی را تحت تاثییر قرار می‌دهد و راه حل چیست؟

همیشه رابطه مستقیمی بین سیاست پولی و مالی وجود دارد. هرگاه بودجه دولت با کسری روبه رو شود، این کسری باید تامین شود. اگر منبع های دولت کافی نباشد، در ایران طبق معمولً بانک مرکزی به ناچار با تشکیل نقدینگی، منبع های مالی را برای دولت تامین می‌کند. در امکانات، بانک مرکزی ایران برای کنترل نقدینگی محدود است. در دیگر کشورهایی که بانک مرکزی از یک استقلال نسبی برخوردار است، این نهاد می‌تواند از بازارهای اندوخته، اوراق قرضه و یا منبع های خارجی از بانک‌های بین‌المللی و یا صندوق بین‌المللی پول منفعت گیری کند اما متاسفانه بانک مرکزی ایران به علت تحریم‌ها و دیگر مشکلات، این امکان را ندارد. به این علت، حتی اگر بانک مرکزی در ایران کاملاً جدا گانه از دولت باشد، دستش بسته است و نقش چندانی نمی‌تواند در جهت کنترل نقدینگی ایفا کند. بانک مرکزی نمی‌تواند بودجه دولت را کنترل کند و فقط می‌تواند به دولت پیشنهاد‌هایی اراعه دهد. در این چنین شرایطی نقش بانک مرکزی زیاد تر در جهت برقراری ارامش و انتظام‌بخشی به سیستم بانکی و پولی سرزمین است. در ۴۰ سال قبل ناظر افزایش نقدینگی، ابراز تورم و افت نرخ ریال و مجدداً تشدید تورم بوده‌ایم و این دور تسلسل چندین دفعه تکرار شده است. باید این چرخه را ناکامی و نقش بانک مرکزی این است که تا حدی به بازار اسایش ببخشد. یقیناً این همیشه ممکن نیست، چون شرایط سیاسی و اقتصادی ایران در خاورمیانه در حال تحول است و شوک‌های اقتصادی، سیاسی و نظامی وجود دارد که قابل پیش‌بینی نیستند. بانک مرکزی در این چنین شرایطی باید ذخایر ارزی خود را در سطح معقولی نگه داری کند و تحت سختی دولت آن را افت ندهد. این چنین باید شرایطی تشکیل کند که بازارهای پولی و مالی و سیستم بانکی سرزمین به بانک مرکزی مطمعن کنند. برای افزایش مطمعن، بانک مرکزی باید از نظر اقتصادی قوت داشته باشد تا در صورت وقوع شوک‌ها، تا حدی بتواند با آنها مقابله کند و مردم یقین باشند که بانک مرکزی توانایی عمل دارد.

در منطقه‌ای همانند خاورمیانه که غالباً با تنش و بی‌ثباتی مواجه هستیم، بانک‌های مرکزی در تشکیل ارامش ارزی با چه چالش‌هایی روبه رو می باشند؟

شوک‌های اقتصادی که رخ می‌دهد، علتکاهش قیمت ریال می‌شود. اما اگر دقت کنید، عمده مسائل اقتصادی ایران ناشی از این بوده که سیاست‌گذاران به دلایل گوناگون از جمله کسری بودجه دولت و توسل به منبع های بانک مرکزی برای تامین آن، نتوانسته‌اند تورم را کنترل کنند. اما نمی‌توان او گفت این قضیه تنها عامل تورم در ایران است. سیاست‌های اقتصادی نادرست، عدم هماهنگی و موارد دیگر نیز موثر می باشند. بانک مرکزی احتمالا نتواند به ‌طور کامل با این شوک‌ها مقابله کند، اما اگر بتواند بازار اوراق قرضه دولتی را گسترش دهد و ذخایر ارزی خود را در سطح مناسبی نگه داری کند، تا حدی موثر خواهد می بود. بانک‌های مرکزی باید همیشه ذخایر کافی داشته باشند. برای مثال، آرژانتین در سال‌های تازه مشکلات تورمی شبیه ایران را توانایی کرده، اما تحت تحریم نبوده و برعکس از حمایتو پشتیبانی آمریکا نیز برخوردار بوده است. اخیراً صندوق بین‌المللی پول ۲۰ میلیارد دلار وام در اختیار آرژانتین قرار داده تا نرخ ارز خود را در محدوده مشخصی نگه داری کند. احتمالا این عمل پیروزی‌آمیز باشد یا نباشد، اما حمایتصندوق بین‌المللی پول برای بانک مرکزی زیاد مهم است تا در صورت وقوع شوک‌ها بتواند از مسئولیت آن برآید. متاسفانه ما این چنین حمایتی نداریم، بعد مجبوریم ذخایر ارزی خود را بالاتر از سطح معمول نگه داریم. هنگامی شوک‌های اقتصادی رخ می‌دهد، افراد و شرکت‌ها نیز باید بعد‌انداز و ذخایر مالی خود را نسبت به قبل افزایش دهند، اما این امکان برای همه وجود ندارد و تعداد بسیاری تحت سختی می باشند. ایران نیز تحت سختی است، اما باید به این نوشته دقت بیشتری شود.

راه دیگر این است که ایران روابط اقتصادی خود را با کشورهای همسایه بهبود بخشد. اگر با آمریکا مشکل داریم، باید تلاش کنیم مشکلاتمان با دیگر کشورها را افت دهیم تا همکاری‌های بین‌المللی افزایش یابد. حل این مسائل نیازمند تعامل و روابط نیرومندتر است. هم شرایط بازار مالی و ارزی داخلی باید بهبود یابد، هم روابط خارجی تحکیم شود تا در صورت وقوع شوک‌ها، ایران بتواند از پشتیبانی‌های بین‌المللی منفعت‌مند شود. باید روابط همه‌جانبه، به‌ اختصاصی در منطقه، گسترش یابد. ایران با چین روابط بهتری دارد و می‌تواند با هند و ترکیه نیز همکاری‌های خوبی داشته باشد. این چنین باید با کشورهای حاشیه خلیج‌فارس، آسیای میانه، ازبکستان، تاجیکستان و دیگران ارتباطات اقتصادی نیرومندتری برقرار کند.

گسترش منفعت گیری از پیمان‌های پولی همانند توافق تازه ایران و روسیه، صدمه‌پذیری اقتصاد ایران را چه مقدار افت می‌دهد؟

این عمل در جهت درستی است، اما طبق معمولً همکاری‌های دوجانبه بین ایران و روسیه یا ایران و ترکیه تاثییر اساسی ندارند. کل تجارت ایران زیاد تر شامل صادرات نفت و تولیدات پتروشیمی به چین، عراق، ترکیه و دیگر کشورها و واردات کالا از منطقه است. اما سوال اینجاست که چه مقدار از کالاهای وارداتی ما از روسیه تامین می‌شود؟ به دلایل استراتژیک و اقتصادی، این مقدار چندان زیاد نیست. کالاهایی که ایران نیاز دارد با کالاهایی که روسیه می‌تواند تشکیل کند، همخوانی کاملی ندارد. راه حلهای پایاپای و تهاتر طبق معمولً در نظام اقتصادی جهانی که به هم مدام است، چندان موثر نیستند. ما باید به طور همه‌جانبه عمل کنیم و نباید فقط روی یک سرزمین تمرکز داشته باشیم. باید با همه کشورها تا حد امکان روابط گسترده‌ای برقرار کرد. افرادی که فکر می‌کنند اقتصاد می‌تواند کاملاً خودکفا شود، از نظر فکری رویه درستی را جستوجو نمی‌کنند. خودکفایی در عرصه‌های استراتژیک منطقی است، اما امکان پذیر با منافع اقتصادی سرزمین منافات داشته باشد. به طور کلی باید روابط خود را با کشورهای دیگر از نظر اقتصادی، مالی و پولی تا جای ممکن گسترش دهیم.

چه راهکارهایی برای مصون ماندن از آثار تحریم‌ها در نظر دارید؟

آمادگی برای مقابله با شوک‌های اقتصادی زیاد مهم است. اقتصاد در هر سطحی که باشد، باید مقابله با شوک را به ‌گفتن یکی از عوامل مهم تصمیم‌گیری اقتصادی در نظر گرفت. شوک‌ها اتفاق می‌افتند و طبق معمولً اقتصاد بیشتر از حد معمول به آنها عکس العمل مشخص می کند. سه ماه پیش هنگامی ترامپ به قوت رسید و او گفت می‌خواهد تحریم‌هایی علیه ایران وضع کند و صادرات نفت ایران را به صفر رساند، در مصاحبه‌ای گفتم که قیمت ریال در ایران ضعیف شده، اما الان بیشتر از حد ضعیف شده است. یقیناً اکنون تا حدی بهبود یافته که بخشی از آن به‌ خاطر مذاکرات است. حتی اگر مذاکرات هم نبوده است، هنگامی شوک منفی شدیدی رخ می‌دهد، مردم ابتدا نمی توانند دقیقاً محاسبه کنند که عواقب این شوک چیست و بیشتر از حد عکس العمل نشان خواهند داد. باید این عکس العمل بیشتر از حد را نیز در نظر بگیریم. طبق معمولً مقدار افت این عکس العمل بیشتر از حد به مقدار مطمعن مردم به بانک مرکزی بستگی دارد. اهمیت بانک مرکزی در این است که نشان دهد می‌تواند تاثییر مثبتی داشته باشد، به‌ اختصاصی زمان وقوع شوک‌های اقتصادی. اگر بانک مرکزی بتواند مطمعن خانوارها، بانک‌ها، شرکت‌های خصوصی و دولت را جلب کند، کاری دشوار اما مهم می‌تواند زمان وقوع شوک‌های اقتصادی تاثیرگذارتر انجام دهد.

به نظر شما با دقت به مذاکرات جاری، ایران چطور می‌تواند از زمان توافق برای اقتصاد و نظام بانکی و ارزی خود منفعت گیری کند؟

ایران باید سیاست‌های اصلاحات اقتصادی زیاد اساسی را بدون دقت به این که تحریم‌ها برداشته می‌شود یا نه، اجرا کند. این اشتباهی است که تعداد بسیاری مرتکب خواهد شد و فکر می‌کنند باید سیاست‌های اصلاحات اقتصادی را فقط وقتی اجرا کنیم که تحریم‌ها برداشته شده‌اند و یا به مقدار قابل احتیاط‌ای افت اشکار کرده‌اند. با دقت به عدم اطمینانی که در نظام اقتصادی جهان وجود دارد و بی‌اعتمادی جاری دنیا به آمریکا، با دقت به این که آقای ترامپ هر روز تغییرات عمده‌ای در سیاست‌های داخلی و خارجی آمریکا تشکیل می‌کند، این تغییرات مکرر و غیرمنتظره زیاد تر اوقات عدم مطمعن اقتصادی تشکیل می‌کند. این عدم مطمعن علتتاخیر در سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری می‌شود. اگر اندوخته‌گذاری متوقف شود و سیاست‌های اقتصادی را هم به تاخیر بیاندازیم، در نهایت به اقتصاد سرزمین لطمه داخل می‌شود. به این علت باید جستوجو اجرای سیاست‌های اصلاحات اقتصادی باشیم، بدون این که چشم به راه باشیم تحریم‌ها برداشته شود یا خیر. اگر تحریم‌ها برداشته شد، می‌توانیم سیاست‌های مربوط به اصلاحات اقتصادی را گسترش دهیم، اما نباید چشم به راه بمانیم تا سپس از برداشتن تحریم‌ها مسائل اقتصادی ایران را حل کنیم.

۴۰ سال است که ایران با درجات مختلفی از تحریم روبه رو بوده است. در مقاله‌ای شدت و مقدار این تحریم‌ها را بازدید کرده‌ام. برای مثالً در ژانویه ۲۰۱۶ ( دی‌ماه ۱۳۹۴) تحریم‌ها به واسطه توافق برجام افت یافت، اما سپس آقای ترامپ از این معاهده خارج شد و تحریم‌ها تشدید شد که تبدیل افت صادرات نفت ایران و افزایش تورم و رکود اقتصادی در ایران شد. سپس هم با همه‌گیری کووید و مشکلات مالی روبه رو شدیم. همه این اتفاقات برای ایران رخ داده است. نمی‌توان او گفت این تحریم‌ها همیشه به همین شکل باقی می‌ماند، امکان پذیر افت یابد، اما به نظر من مشکل خواهد می بود که همه تحریم‌ها برداشته شود، چون کنگره آمریکا باید هر توافقی با ایران را تصویب کند و دور از انتظار است کنگره همه تحریم‌ها را بردارد. اگر توافقی حاصل شود، که امیدواریم برای آینده مردم ایران باشد، چون مردم تحت سختی می باشند، هرگونه گشایشی در عرصه تحریم‌ها برای ایران مهم خواهد می بود، اما نباید سیاست‌های اساسی اقتصادی ایران را منوط به برداشته شدن تحریم‌ها کنیم.

امکان پذیر شوک مثبتی اتفاق بیفتد. اگر آمادگی نداشته باشیم، نمی‌توانیم از این شوک مثبت خوب منفعت گیری کنیم. تعبیر حضرت یوسف از خواب فرعون این می بود که هفت سال وفور نعمت خواهیم داشت و بعد از آن هفت سال خشکسالی می‌آید. یوسف با تعبیر خود توانست مطمعن فرعون را جلب کند تا برای هفت سال ذخیره‌سازی کنند. بعد ذخیره‌سازی در دوره شوک مثبت زیاد مهم است تا اگر شوک منفی بعدی آمد، بتوان از این ذخایر منفعت گیری کرد. در اقتصاد می‌گوییم که ملزوم است تاثییر شوک منفی را افت و در زمان شوک مثبت ذخیره‌سازی را افزایش دهیم تا آمادگی ما برای مقابله با شوک منفی زیاد تر شود. اگر فکر می‌کنیم مذاکرات نتیجه خوبی خواهد داشت، باید آمادگی داشته باشیم و برنامه‌ریزی کنیم که با کشورهایی که در صورت برداشته شدن تحریم‌ها امکان پذیر زیاد تر با ما خرید وفروش کنند، روابط داشته باشیم. باید بازدید کنیم کدام صنایع ایران زیاد تر از این شرایط منفعت می‌برند؟ ملزوم است که ایران آمادگی خود را برای وقتی که تحریم‌ها برداشته شود افزایش دهد. اینها کارهای فنی است که باید انجام شود و نیاز به تخصص و زمان دارد.

قضیه اساسی دیگر ایران، یارانه‌ها است. درست است که یارانه برای افراد فقیر مهم است، اما باید سیاستی که در دوره دولت‌های قبل به درستی اجرا نشد را اصلاح کنیم. برخی اعتقاد دارند چون آن سیاست خوب اجرا نشد، بعد سیاست بدی می بود و نباید ادامه یابد. باید بازدید کنیم که آیا می‌توان یارانه‌های جاری را با پرداخت نقدی جانشین کرد؟ امروزه با پیشرفت تکنولوژی، تشخیص نیازمندان آسان‌تر شده است. در آن دوره به همه یارانه داده می‌شد، یقیناً احتمالا به این خاطر می بود که امکانات تشخیص دهک‌ها را نداشتند. اما امروز اطلاعات و آمار خانوارها حاضر است. در این کارها امکان پذیر تقلب و نادرست هم رخ دهد، اما بهتر از این است که به همه حتی به افراد ثروتمند یارانه کالای اساسی بدهیم. به این علت باید روی سیاست‌هایی تمرکز کنیم که به طبقات ضعیف پشتیبانی شود، بدون این که منبع های سرزمین حیف و میل شود. می‌توان از تکنولوژی در این عرصه منفعت گیری کرد. از سویی نیز او گفت و گو پول دیجیتال نقل است و بانک مرکزی می‌تواند پول دیجیتال تشکیل کند. متخصصان پول دیجیتال به جستوجو راه‌هایی می باشند که پول دیجیتال مخصوص خرید کالاهای اساسی تشکیل کنند. به نظر من زیاد مهم است که یارانه بنزین افت یابد. یقیناً می‌توان به کارخانه‌ها برای سوخت یارانه داد، اما دلیلی ندارد برای افرادی که می‌خواهند مسافرت کنند سوخت ارزان بدهیم که فقط علتافزایش آلودگی شود. اجرای این سیاست‌ها به تاخیر افتاده است. اگر اجرا نشوند، برداشتن تحریم‌ها امکان پذیر عدم اعتدال‌های اقتصادی که در سرزمین حاضر است را تشدید کند. باید این اصلاحات اقتصادی را در دستور کار قرار دهیم، اگر هم تحریم‌ها علیه ایران ادامه اشکار کنند، هم باید برای مقابله با شوک‌های منفی آماده باشیم، هم آمادگی داشته باشیم که از شوک‌های مثبت به طور موثر منفعت گیری کنیم.

منبع: تازه‌های اقتصاد