محمدحسین دانایی: جلال آل‌احمد پیشگو نبود، جریمه‌اش افشای اسرار بود

محمدحسین دانایی: جلال آل‌احمد پیشگو نبود، جریمه‌اش افشای اسرار بود

کتاب جلال ناخوانده اثر غلامرضا خاکی، بر پایه یادداشت‌های منتشرنشده زنده‌یاد جلال آل‌احمد تدوین شده و از سوی انتشارات همرخ در سال ۱۴۰۲، مصادف با یکصدمین سالگرد تولد آل‌احمد، منتشر گردیده است. این کتاب نه نقدی بر افکار آل‌احمد است و نه دفاعی از شخصیت او، بلکه کندوکاوی تازه‌ای در سیر شکل‌گیری دو اثر معروف غرب‌زدگی و در خدمت و خیانت روشنفکران بر اساس یادداشت‌های روزانه نویسنده می‌باشد.

محمدحسین دانایی، خواهرزاده و همکار نزدیک جلال آل‌احمد در تدوین کتاب‌های یادشده، در گفت‌وگو با خبررسان از تنسیم توضیح داد که جلال ناخوانده حاصل همکاری او با غلامرضا خاکی است و رویکرد خاطره‌خوانی تحلیلی با مقصد تاریخ‌نگاری فکری را به کار گرفته است. کتاب در سه محور اصلی تدوین شده بازدید نظریاتی دو اثر اصلی، انگیزه‌ها و نحوه شکل‌گیری و انتشار آن‌ها، و بازتاب‌ها و عکس‌العمل‌های عمومی. سه پیوست در پایان کتاب شامل کاوشی در ابعاد وجودی جلال، بررسی یادداشت‌های روزانه، و تأملی در دیدگاه‌های او درباره تکنولوژی می‌باشند.

دانایی تأکید کرد که این کتاب به طور کامل مستند تنظیم شده و نوعی سند‌نگاری است؛ در جابجای متن از یادداشت‌ها و نوشته‌های خود آل‌احمد استفاده شده و برای هر تحلیل، عین منابع و مآخذ ذکر گردیده است. دو کتاب غرب‌زدگی و در خدمت و خیانت روشنفکران در واقع دو فصل یک کتاب محسوب می‌شوند و از لحظه انتشار، مشهور‌ترین و بحث‌انگیز‌ترین آثار آل‌احمد بوده‌اند که امواج گسترده‌ای از موافقت و مخالفت را برانگیختند.

پیش‌درآمد این دو اثر، جزوه سه مقاله دیگر شامل ورشکستگی مطبوعات (۱۳۳۷)، چند مسئله در مورد خط و زبان فارسی و بلبشوی کتاب‌های درسی (هر دو ۱۳۳۹) می‌باشد که خود آل‌احمد آن را معرف روزگار صاحبان قلم می‌دانست. این مقالات اگرچه مربوط به دهه‌های گذشته به نظر می‌رسند، اما مسائلی را طرح می‌کنند که تا امروز گریبان‌گیر فرهنگ و جامعه ایران هستند.

کتاب , داستان ,

در مورد غرب‌زدگی، دانایی بیان کرد که این کتاب برای نخستین بار در ۱۳۴۱ به طور پنهانی منتشر شد. آل‌احمد در آن تشریح می‌کند که ایرانیان نتوانسته‌اند شخصیت فرهنگی-تاریخی خود را در برابر ماشین و تمدن غربی حفظ کنند و به مصرف‌کننده تبدیل شده‌اند. عکس‌العمل‌ها دوگانه بود دستگاه‌های حکومتی دوره پهلوی برای تحریف این ایده و فریب احساسات عمومی تلاش کردند، و غرب‌زدگان داخلی نیز با تبلیغات علیه آل‌احمد او را مخالف علم، پیشرفت و تمدن معرفی نمودند. با وجود این، سخن حق جلال بر دل‌های پاک تأثیر گذاشت و وجدان عمومی جامعه او را دردشناس و درمان‌یاب شناخت.

کتاب در خدمت و خیانت روشنفکران ادامه‌گوی بحث غرب‌زدگی است و به طور خاص بر برخورد روشنفکران با مسئله غرب و غرب‌زدگی تمرکز دارد. چاپ کامل آن پس از فوت آل‌احمد در ۱۳۵۶ انجام گرفت. انگیزه اصلی تدوین، بی‌اعتنایی روشنفکران در برابر قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ بود. آل‌احمد می‌نوشتد مطرح اول این دفتر در دی‌ماه ۱۳۴۲ ریخته شد، به انگیزه خونی که در ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ از مردم تهران ریخته شد و روشنفکران در مقابلش دست‌های خود را به بی‌اعتنایی شستند.

کتاب , داستان ,

دانایی توضیح داد که بر اساس تعریف آل‌احمد، روشنفکر فردی است که حس ضمانت و مسئولیت اجتماعی داشته باشد. سکوت در برابر حادثه‌ای چون ۱۵ خرداد، تنها با لیاقت روشنفکری ناسازگار نبود، بلکه فرد را در ردیف مزدوران حکومتی قرار می‌داد. آل‌احمد می‌توانست برای منافع شخصی سکوت کند یا پست دولتی بپذیرد، اما به وجدان خود خیانت نکرد و بدون ترس از حکومت و قلم‌های به‌مزد، در برابر استبداد ایستاد.

مخالفان کتاب در خدمت و خیانت روشنفکران بهانه‌ی حمله را در جمله‌ای از آل‌احمد درباره شیخ فضل‌الله نوری یافتند من نعش آن بزرگوار را بر سر دار همچون پرچمی می‌دانم که به علامت استیلای غرب‌زدگی بعد از ۲۰۰ سال کشمکش، بر بام سرای این مملکت افراشته شد. مخالفان این جمله را استدلال بر متحجر بودن و مخالفیت با مشروطه، آزادی و پیشرفت دانستند، در حالی که شیخ فضل‌الله نوری از روحانیون طرفدار مشروطه مشروعه بر پایه قوانین اسلامی و الگوی بومی بود و در برابر نفوذ بیگانگان ایستادگی کرد تا اعدام شد.

کتاب , داستان ,

در مورد وضعیت جاری، دانایی معتقد است که درد ساده‌اندیشی و سطحی‌نگری در جامعه باقی مانده و افکار عمومی همچنان در دست معاندان و افتراپردازان است. به جای تحقیق علمی در مورد رابطه با غرب و بازبینی مشکلات اقتصادی-اجتماعی، به جستجوی تقصیرکار می‌پردازند و گنا‌هان را به گردن اندیشمندانی چون آل‌احمد و شریعتی می‌اندازند. اکثریت مردم تحت تأثیر الفاظ، اسامی و ظاهر مسائل قرار دارند و از لایه‌های درونی و حقایق غافلند. این پدیده به ویژه در بازار سیاست رواج دارد که در آن تابلو‌ها، ویترین‌ها و ماسک‌ها جایگزین محتوا و کارکرد شده‌اند.

در پاسخ به سوالی درباره رویگردانی بخشی از جوانان از جلال، دانایی اشاره کرد که آل‌احمد تا به امروز یکی از محبوب‌ترین اندیشمندان دوره معاصر باقی مانده و تأثیر او بر ادبیات معاصر انکار‌ناپذیر است. نویسندگانی چون رضا امیرخانی خود را فرزندان فکری زن بسیاری می‌دانند. با این حال، دلایل مخالفت برخی جوانان نیازمند بررسی جداگانه است که در ادامه گفت‌وگو مورد بحث قرار خواهد گرفت.