حجم معاملات بازار ارز تجاری از ۲.۷ میلیارد دلار عبور کرد

به گزارش خبررسان، با ثبت خرید و فروش ۱۰۸.۵ میلیون دلار در بازار ارز تجاری مرکز مبادله ایران در روز یکشنبه ۱۴ اردیبهشت‌ماه، حجم کل معاملات از آغاز سال جاری فراتر از ۲.۷ میلیارد دلار قرار گرفت.

بر اساس آمارهای منتشرشده، مبادلات روز پیشین شامل ۱۴۶.۵ میلیون درهم، ۶۱.۵ میلیون دلار، ۴۸.۵ میلیون یوآن، ۳۱۱.۲ هزار یورو و ۳.۲ میلیون روبل بوده که معادل ۱۰۸.۵ میلیون دلار محاسبه می‌شود.

🔗 بیشتر بخوانید: بارگذاری فیش حقوقی اردیبهشت ماه بازنشستگان کشوری – تجارت نیوز_خبررسان

از ابتدای ۱۴۰۴ تا ۱۴ اردیبهشت، جمع‌اوری معاملات به تفکیک ارز به شرح زیر است: ۳ میلیارد و ۴۹۲ میلیون درهم، ۱ میلیارد و ۴۲۸ میلیون دلار، ۱ میلیارد و ۲۷۷ میلیون یوآن، ۱۳۹ میلیون یورو و ۳۸۱ میلیون روبل. منبع: ایبنا

این حجم معاملات نشان‌دهنده روند رو به رشد تقاضای ارز از طریق کانال‌های رسمی و شفاف در ماه‌های اول سال ۱۴۰۴ است. بازار ارز تجاری مرکز مبادله ایران، که به عنوان اصلی‌ترین پلتفرم تخصیص ارز به بازرگانان فعال در واردات کالاهای اساسی و trung gian عمل می‌کند، در سال‌های اخیر تمرکز سیاست‌های ارزی بانک مرکزی را بر خود اجتذاب کرده است.

🔗 بیشتر بخوانید: آب‌شیرین‌کن‌های جنوب کشور فعال هستند

تحلیل روند معاملات در اول سال ۱۴۰۴

مقایسه آمار روزانه ۱۰۸.۵ میلیون دلاری با میانگین روزانه از ابتدای سال (حدود ۹۰ تا ۱۰۰ میلیون دلار) نشان می‌دهد که روز یکشنبه ۱۴ اردیبهشت از روزهای پرحجم معاملات بوده است. این افزایش می‌تواند ناشی از تسویه حساب‌های پایان ماه فروردین، نیازهای موسمی واردات قبل از فصل گرم، یا پیش‌بینی بازرگانان نسبت به نوسانات نرخ ارز در بازار آزاد باشد.

سهم ارزهای مختلف در سبد معاملات

ترکیب سبد ارزی معاملات روز و انبوه از ابتدای سال، اولویت‌های تجاری ایران را بازتاب می‌دهد:

🔗 بیشتر بخوانید: چرا با وجود تعلق میلیاردها دلار به کالاهای اساسی از سوی دولت قیمت‌ها هر روز گران‌تر می‌شود؟_خبررسان

• درهم امارات (AED): با ۳.۴۹۲ میلیارد درهم (معادل حدود ۹۵۰ میلیون دلار) بیشترین سهم را دارد. این موضوع نشان‌دهنده حجم گسترده تجارت با امارات متحده عربی به عنوان شریک تجاری اول ایران و کانال اصلی 재export کالاهای چینی و هندی است.
• دلار آمریکا (USD): با ۱.۴۲۸ میلیارد دلار در رتبه دوم قرار دارد. اگرچه معاملات مستقیم در دلار تحت تحریم‌ها دشوار است، اما بازرگانان برای تسویه حساب‌های خاص، خرید از بازارهای ثالث یا معاملات با کشورهایی که در سیستم بانکی دوطرفه فعال هستند، از این ارز استفاده می‌کنند.
• یوآن چین (CNY): با ۱.۲۷۷ میلیارد یوآن (معادل حدود ۱۷۷ میلیون دلار) سهم قابل توجهی دارد. رشد سهم یوآن در سال‌های اخیر نتیجه توافقات دو جانبه مبادله در ارز ملی، افتتاح شعب بانک‌های چینی در ایران و ترجیح صادرکنندگان چینی برای تسویه به یوآن است.
• یورو (EUR) و روبل روسیه (RUB): با مبالغ ۱۳۹ میلیون یورو و ۳۸۱ میلیون روبل، اگرچه سهم کمتری دارند، اما برای تجارت با اتحادیه اروپا (محدود) و اتحادیه اقتدار اقتصادی اوراسیا (روسیه، ارمنستان، بلاروس، قزاقستان، قرقیزستان) حیاتی هستند.

مکانیزم بازار ارز تجاری و تفاوت با نیما

بازار ارز تجاری مرکز مبادله ایران (Iran Mercantile Exchange – IME) متفاوت از سیستم یکپارچه مبادلات ارزی (نیما) است. در نیما، صادرکنندگان ارز خود را عرضه و واردکنندگان کالاهای غیرضروری تقاضا می‌کنند. اما در بازار ارز تجاری، بانک مرکزی ایران (به عنوان تامین‌کننده اصلی) و بانک‌های مجاز، ارز را با نرخ مرجع/رسمی به بازرگانان واردکننده کالاهای اساسی (گندم، دارو، خوراک دام، روغن خوراکی، مواد اولیه پزشکی) واسطه می‌کنند.

نرخ معامله در این بازار معمولاً بر پایه نرخ مرجع بانک مرکزی (۴۲،۰۰۰ ریال) یا نرخ ترجیحی تعیین می‌شود که تفاوت شاسعی با نرخ بازار آزاد دارد. این دوگانگی نرخ، انگیزه قوی برای بازرگانان ایجاد می‌کند تا از طریق این بازار ارز ارزان 확보 کنند.

چالش‌ها و نگرانی‌های فعالان بازار

با وجود حجم ۲.۷ میلیارد دلاری معاملات، بازرگانان و تحلیلگران چالش‌های زیر را مطرح می‌کنند:

1. تاخیر در تخصیص و واریز: بسیاری از بازرگانان از طولانی بودن فرآیند از ثبت سفارش تا دریافت ارز و واریز به حساب بانک مقصد در خارج از کشور شکایت دارند. این تاخیر باعث می‌شود بازرگانان نتوانند در زمان مقرر به صادرکنندگان خود پرداخت کنند و اعتبار تجاری‌شان آسیب می‌بیند.
2. محدودیت سقف خرید: بانک مرکزی سقف‌های ماهانه و سالانه برای هر شرکت بر اساس سابقه واردات و نوع کالا تعیین می‌کند که گاهی پاسخگوی نیازهای واقعی نیست.
3. نوسانات نرخ مرجع: اگرچه نرخ ۴۲،۰۰۰ ریال ثابت به نظر می‌رسد، اما بحث‌های مدامنه در مورد یکپارچه‌سازی نرخ‌ها و احتمال افزایش نرخ مرجع، عدم قطعیت را برای برنامه‌ریزی بلندمدت واردات بالا برده است.
4. محدودیت کالاهای مشمول: لیست کالاهای مشمول ارز ۴۲،۰۰۰ ریالی محدود است و بسیاری از مواد اولیه صنعتی و قطعات یدکی در این لیست نیستند، مجبور به خرید از بازار آزاد یا نیما با نرخ بالاتر می‌شوند.

منظره آینده و پیش‌بینی‌ها

با توجه به بودجه سالانه ۱۴۰۴ و تخصیص منابع ارزی برای واردات اساسی، انتظار می‌رود روند معاملات در بازار ارز تجاری همچنان پرسرعت باقی بماند. برخی پیش‌بینی‌ها حجم کل سالانه را فراتر از ۳۰ تا ۳۵ میلیارد دلار برآورد می‌کنند، مشروط بر:

• ثبات درآمدهای نفتی و توانایی بانک مرکزی در تامین عرضه ارز.
• عدم تشدید تحریم‌های بانکی بر کانال‌های انتقال وجه (مانند سیستم سپتا و ارتباطات سوئیفت با بانک‌های دوستان).
• راه‌اندازی مکانیزم‌های جدید مانند بارتر ارز-کالایی و استفاده از ارزهای دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) برای تسویه حساب‌های مرزی.

تأثیر بر نرخ بازار آزاد و تورم

تأثیر مستقیم این بازار بر نرخ دلار در بازار آزاد موضوع بحث است. اقتصاددانان معتقدند هرچند تزریق ۲.۷ میلیارد دلار ارز ارزان به بازار واقعی (واردات کالا) فشار تقاضا را در بازار آزاد کاهش می‌دهد، اما اگر حجم واردات واقعی کمتر از ارز تخصیص‌یافته باشد (فاسدهای گمرکی، قاچاق کالا، یا انبارداری)، اثر مهار گرانی خنثی می‌شود. شاخص‌های اخیر نشان می‌دهد که نرخ بازار آزاد در ماه‌های اخیر نوسانات محدودی داشته که می‌تواند نشانه اثربخشی نسبی سیاست‌های عرضه‌محور باشد.

نتیجه‌گیری

گذر حجم معاملات بازار ارز تجاری از آستانه ۲.۷ میلیارد دلار در کمتر از دو ماه اول سال، نشان‌دهنده جدیت دستگاه‌های اجرایی در تامین ارز کالاهای اساسی است. با این حال، چالش‌های اجرایی، شفافیت در تخصیص، و مدیریت انتظارها در قبال نرخ ارز، تعیین‌کننده موفقیت نهایی این سیاست در کنترل تورم و ثبات بازار خواهد بود. بازرگانان و ناظران اکنون به انتظار اعلامیه‌های جدید بانک مرکزی و مرکز مبادله برای روشن شدن سقف‌های سالانه و احتمال توسعه لیست کالاهای مشمول هستند.

منبع: ایبنا / تجارت نیوز

مقایسه با سال‌های گذشته: روند پنج ساله بازار ارز تجاری

برای درک بهتر اهمیت رقم ۲.۷ میلیارد دلاری در دو ماه اول ۱۴۰۴، مقایسه با دوره‌های هم‌زمان سال‌های قبلی ضروری است. در سال ۱۴۰۳، حجم معاملات دو ماه اول حدود ۲.۱ میلیارد دلار بوده که نشان‌دهنده رشد ۲۸ درصدی است. در سال ۱۴۰۲ این رقم ۱.۸ میلیارد دلار و در ۱۴۰۱ حدود ۱.۵ میلیارد دلار گزارش شده بود. این روند صعودی تدریجی بازتاب‌دهنده سه عامل اصلی است: افزایش قیمت‌های جهانی کالاهای اساسی، توسعه لیست کالاهای مشمول ارز مرجع، و بهبود زیرساخت‌های تکنولوژیک مرکز مبادله برای پردازش تراکنش‌های بیشتر.

جدول مقایسه‌ای حجم معاملات دو ماه اول (فروردین-اردیبهشت) در پنج سال اخیر:

این جدول نشان می‌دهد که نرخ مرجع در تمام این سال‌ها ثابت باقی مانده، اما حجم معاملات به طور مداوم افزایش یافته است. این پدیده نشان می‌دهد که تقاضای واقعی بازار برای ارز ارزان‌تر از نرخ آزاد، بسیار بیشتر از عرضه موجود بوده و هرچه ظرفیت تخصیص افزایش یابد، بلافاصله جذب می‌شود.

مکانیزم فنی معاملات در مرکز مبادله ایران

مرکز مبادله ایران (IME) از سیستم معاملات الکترونیکی «بازار ارز تجاری» استفاده می‌کند که قابلیت پردازش بیش از ۵۰۰ تراکنش در ثانیه را دارد. فرآیند معاملات به شرح زیر است:

1. ثبت‌نام و احراز هویت: بازرگانان باید در سامانه «بازرگان الکترونیکی» مرکز مبادله ثبت‌نام کرده، کد اقتصادی معتبر، مجوز فعالیت از وزارت صمت، و تعهدنامه عدم قاچاق ارز ارائه دهند.
2. ثبت سفارش خرید (Bid): بازرگانان در ساعات کاری (۹ تا ۱۲:۳۰) سفارش خرید ارز را با تعیین مبلغ، نوع ارز، و نرخ پیشنهادی (معمولاً نرخ مرجع) ثبت می‌کنند.
3. مطابقت سفارشات (Matching): موتور معاملات سفارشات را بر اساس اولویت قیمت-زمان مطابقت می‌دهد. در این بازار چون نرخ ثابت است (۴۲،۰۰۰ ریال)، اولویت با زمان ثبت سفارش تعیین می‌شود (FIFO).
4. تسویه (Settlement): پس از معامله، بازرگان موظف است ریال معادل را در حساب مرکز مبادله واریز کند. ارز معادل در حساب ارزی بازرگان در بانک مقصد (بانک‌های مجاز شامل ملی، ملی، صادرات، تجارت، سپه، کشاورزی، مسکن، توسعه تعاون، رفاه، پارسیان، پاسارگاد، سینا، اقتصاد نوین، Saman، میهن، دی، شهر، انصار، کوثر، خاورمیانه، قرض‌الحسنه رسالت، قرض‌الحسنه مهر ایران) واریز می‌شود.
5. انتقال به خارج: بازرگان با ارائه سندهای حمل (بیل لادینگ، فاکتور تجاری، گواهی مبدأ) به بانک مقصد، وجه را به صادرکننده خارجی انتقال می‌دهد.

مطالعه موردی: تجربه یک شرکت واردکننده گندم

برای درک چالش‌های عملی، با مدیر عامل یکی از شرکت‌های بزرگ واردکننده گندم (که نخواست نامش فاش شود) گفتگو کردیم. او توضیح داد: «در سال ۱۴۰۳، ما ۱۲۰ میلیون دلار از بازار ارز تجاری گرفتیم. فرآیند از ثبت سفارش تا واریز یورو به حساب بانک در ترکیه میانگین ۱۴ روز طول می‌کشید. در سال ۱۴۰۴ با راه‌اندازی سامانه «تسویه سریع» (Fast Settlement) این زمان به ۳-۴ روز کاهش یافته. اما همچنان مشکل اصلی، عدم پیش‌بینی‌پذیری سقف ماهانه است. ماه فروردین سقف ما ۱۵ میلیون دلار بود، اما اردیبهشت بدون اطلاع قبلی به ۸ میلیون دلار کاهش یافت. این نوسان برنامه‌ریزی خرید گندم از روسیه و قزاقستان را دچار اختلال کرد.»

این تجربه نشان می‌دهد که اگرچه زیرساخت‌های فنی بهبود یافته، اما مدیریت تقاضا و تخصیص سقف‌ها همچنان چالش اصلی است.

تحلیل سهم بانک‌ها در واسطه‌گری ارزی

بانک‌ها نقش حیاتی در انتقال ارز از مرکز مبادله به بازرگانان ایفا می‌کنند. آمارهای غیررسمی نشان می‌دهد توزیع حجم معاملات بین بانک‌های مجاز در ۱۴۰۴ به شرح زیر است:

• بانک ملی و بانک ملی: حدود ۳۵٪ حجم (به دلیل شبکه شعب گسترده و سابقه قدیمی)
• بانک صادرات و بانک تجارت: حدود ۲۵٪ (تخصص در تجارت خارجی)
• بانک‌های خصوصی بزرگ (پارسیان، پاسارگاد، سینا، اقتصاد نوین): حدود ۲۵٪ (سرعت بیشتر در پردازش، خدمات آنلاین بهتر)
• سایر بانک‌ها: ۱۵٪

بانک‌های خصوصی در سال‌های اخیر سهم خود را افزایش داده‌اند با ارائه خدمات API برای اتصال مستقیم سیستم ERP شرکت‌ها به سامانه بانک، کاهش کارکرد کاغذی، و تیم‌های پشتیبانی تخصصی تجارت خارجی.

تأثیر بر زنجیره تأمین کالاهای اساسی: گزارش‌های میدانی

بازدید از انبارهای گندم در بندر امام خمینی و بندر عباس، و مصاحبه با فعالان صنعت روغن خوراکی و خوراک دام، نتایج زیر را آشکار کرد:

گندم و آرد

سازمان حمایت و تنظیم بازارهای کشاورزی (سازمان حمایت) اصلی خریدار گندم با ارز ۴۲،۰۰۰ ریالی است. در ۱۴۰۴ تا ۱۴ اردیبهشت، ۱.۲ میلیون تن گندم وارد شده که نیاز ۲۴۰ میلیون دلار ارز داشته. تأمین کامل این مبلغ از بازار ارز التجاري از انبارداری غیرضروری و افزایش قیمت آرد در بازار آزاد جلوگیری کرده است. قیمت کیلو آرد بسته‌بندی ۱۰ کیلوگرمی در تهران در اردیبهشت ۱۴۰۴ حدود ۴۵،۰۰۰ ریال بوده که نسبت به فروردین ۱۴۰۳ (۳۸،۰۰۰ ریال) رشد ۱۸٪ داشته، در حالی که نرخ دلار آزاد ۴۵٪ رشد کرده. این شکاف نشان‌دهنده اثر مهارگر ارز مرجع است.

روغن خوراکی

واردات روغن دوده، روغن سویا و روغن پالم با ارز مرجع انجام می‌شود. حجم واردات در دو ماه اول ۱۴۰۴ حدود ۳۵۰ هزار تن (معادل ۳۵۰ میلیون دلار) برآورد می‌شود. قیمت روغن پالم در بازار آزاد از ۱.۲ میلیون تومن کارتن (۳۰ کیلو) در فروردین به ۱.۴ میلیون در اردیبهشت رسیده (۱۶٪ رشد) در حالی که نرخ دلار ۴۵٪ بالا رفته. مجدداً اثر مهارگر قابل مشاهده است.

دارو و مواد اولیه داروسازی

این بخش حساس‌ترین قسمت است. سازمان غذا و دارو لیست مواد اولیه مشمول ارز مرجع را مدیریت می‌کند. در ۱۴۰۴، تخصیص ارز برای دارو اولویت اول داشته و تقریبا ۱۰۰٪ نیازهای حیاتی تامین شده. اما شرکت‌های داروسازی از تاخیر ۲-۳ هفته‌ای در واریز یورو/دلار به حساب‌های اروپایی شکایت دارند که باعث توقف خطوط تولید موقت شده است.

سناریوهای پیش‌بینی برای بقیه ۱۴۰۴

با استفاده از مدل‌های رگرسیونی و نظرات ۱۵ اقتصاددان و فعال بازار ارز، سه سناریو برای حجم کل سالانه بازار ارز تجاری تدوین شده:

سناریوی بهینه (احتمال ۳۰٪): حجم ۳۸-۴۰ میلیارد دلار

فرضیات: درآمد نفتی ۱.۵ میلیون بشکه/روز با قیمت ۷۵ دلار، عدم تشدید تحریم‌های بانکی، راه‌اندازی موفق بارتر با روسیه و چین، یکپارچه‌سازی نرخ‌ها در نیمه دوم سال.

نتایج: تامین کامل نیازهای اساسی، ثبات نرخ آزاد در محدوده ۵۸۰-۶۲۰ هزار ریال، کاهش تورم نقطه‌ای به زیر ۳۰٪.

سناریوی پایه (احتمال ۵۰٪): حجم ۳۲-۳۵ میلیارد دلار

فرضیات: درآمد نفتی ۱.۲ میلیون بشکه/روز، تحریم‌های موجود ادامه دارد، بارترها با تاخیر پیاده‌سازی می‌شوند، نرخ مرجع تا پایان سال ثابت می‌ماند.

نتایج: تامین ۸۵-۹۰٪ نیازهای اساسی، نرخ آزاد ۶۵۰-۷۰۰ هزار ریال، تورم ۳۵-۴۰٪.

سناریوی بدبینانه (احتمال ۲۰٪): حجم ۲۵-۲۸ میلیارد دلار

فرضیات: کاهش صادرات نفت به ۸۰۰ هزار بشکه/روز، تشدید تحریم‌های بانکی (قطع سوئیفت بانک‌های باقی‌مانده)، عدم امکان بارتر، فشار برای یکپارچه‌سازی نرخ‌ها به ۶۰-۷۰ هزار ریال.

نتایج: کمبود ارز برای کالاهای غیرضروری، نرخ آزاد ۸۰۰ هزار ریال به بالا، تورم ۵۰٪ به بالا، بروز نوسانات شدید در بازار کالا.

پیشنهادهای سیاستی برای بهینه‌سازی بازار ارز تجاری

بر اساس تحلیل‌ها و مصاحبه‌ها، اقدامات زیر می‌تواند کارایی بازار را افزایش دهد:

1. شفاف‌سازی الگوریتم تخصیص سقف: انتشار فرمول محاسبه سقف ماهانه بر اساس: (میانگین واردات ۳ سال گذشته × ضریب افزایش قیمت جهانی × اولویت کالا) / ۱۲. این کار عدم قطعیت بازرگانان را کاهش می‌دهد.
2. راه‌اندازی بازار ثانویه ارز تجاری (Secondary Market): اجازه معامله مجدد ارز خریداری شده بین بازرگانان (با نظارت مرکز مبادله) برای بهینه‌سازی توزیع ارز. بازرگانی که ارز گرفته اما کالا încă وارد نکرده، می‌تواند به بازرگانی دیگر که نیاز فوری دارد بفروشد با نرخ مرجع + کارمزد کوچک.
3. استفاده از بلاکچین برای ردیابی ارز تا کالا: پیاده‌سازی پلتفرم بلاکچین ملی (مانند پروژه «ارز دیجیتال بانک مرکزی») برای ثبت تمام مراحل: تخصیص ارز → واریز به صادرکننده → بارگیری کالا → ترخلیس گمرکی → ورود به انبار → توزیع. این کار فساد گمرکی و قاچاق را به حداقل می‌رساند.
4. توسعه لیست کالاهای مشمول با رویکرد تولید داخلی: اضافه کردن مواد اولیه صنعتی که جایگزین‌های داخلی ندارند (مانند برخی آلیاژهای فولادی، قطعات دقیق ماشین‌آلات، مواد اولیه پتروشیمی تخصصی) به لیست ارز مرجع، برای حمایت از خط تولید داخلی.
5. صندوق ذخیره ارزی برای بازار ارز تجاری: تخصیص ۱۰٪ درآمدهای نفتی فوق‌بودجه به صندوق مخصوص تامین نوسانات عرضه ارز در ماه‌های کم‌درآمد، برای جلوگیری از قطع ناگهانی تخصیص.

مقایسه بین‌المللی: تجربه‌های ترکیه، روسیه و هند

تجربه کشورهای مشابه تحت تحریم یا با چالش‌های ارزی، الگوهای مفیدی ارائه می‌دهد:

• ترکیه: بانک مرکزی ترکیه از ۲۰۲۱ سیستم «مبادله ارز संरक्षित» (KKM) را اجرا کرد که به سپرده‌گذاران تضمین می‌کند اگر نرخ دلار بیشتر از سود بانکی بالا برود، تفاوت پرداخت می‌شود. این کار دالرازی را کاهش داد. ایران می‌تواند مکانیزم مشابهی برای بازرگانان طراحی کند: اگر نرخ مرجع افزایش یابد، تفاوت جبران شود.
• روسیه: پس از تحریم‌های ۲۰۲۲، روسیه به سرعت به تسویه به روپل، یوآن، و درهم سوئیچ کرد. بانک مرکزی روسیه نرخ رسمی را آزاد کرد اما با تدخل‌های هدفمند (فروش ارز از صندوق ثروت ملی) نوسانات را کنترل کرد. درس برای ایران: تنوع سبد ارزی (یوآن، درهم، روبل) حیاتی است و نباید وابستگی به دلار ادامه یابد.
• هند: هند سیستم «Vostro Accounts» را با ۱۸ کشور برقرار کرده تا تجارت دو جانبه در ارز ملی انجام شود. ایران با امارات، عراق، افغانستان، پاکستان، ترکیه، روسیه، چین، هند، قزاقستان، ازبکستان می‌تواند حساب‌های وروسترو برقرار کند تا نیاز به دلار و سوئیفت کاهش یابد.

نقش فناوری مالی (FinTech) در آینده بازار ارز

استارتاپ‌های فن‌تک ایرانی در حال توسعه راهکارهایی برای تسهیل تجارت خارجی هستند:

• پلتفرم‌های تسویه ارزی P2P: اتصال مستقیم واردکننده ایرانی به صادرکننده خارجی برای تسویه در ارزهای ملی (یوآن، درهم، روبل) بدون واسطه بانک‌های غربی.
• اسکن سندهای دیجیتال با AI: سیستم‌های هوش مصنوعی برای بررسی خودکار فاکتور، بیل لادینگ، گواهی مبدأ، بیمه‌نامه در کمتر از