دیپلماسی سرمایهگذاری کشاورزی صندوقهای ثروت ملی خلیج فارس
تحلیلگر حسین شیرزاد در یادداشتی به بررسی نقش صندوقهای ثروت ملی (SWFs) کشورهای حاشیه خلیج فارس در تأمین امنیت غذایی از طریق سرمایهگذاریهای مستقیم خارجی در بخش کشاورزی پرداخته است. این صندوقها که داراییهای مالی حدود ۷.۵ تریلیون دلار را در سطح جهان مدیریت میکنند، از سالهای ۲۰۰۷-۲۰۰۸ و به دنبال بحرانهای قیمتی غذا، ورود فعالی به سیستمهای کشاورزی-غذایی جهانی یافتند.
استراتژی کشورهای سرمایهگذار و دریافتکننده
کشورهای شورای همکاری خلیج فارس با کمبود آب و زمین زراعی روبرو هستند، در حالی که کشورهای آفریقایی و آسیایی از منابع طبیعی برخوردارند. این مزیت نسبی مبنای همکاریهاست؛ سرمایهگذاران حمایت مالی و فنی را تأمین میکنند و میزبانان دسترسی به خاک و آب را فراهم میآورند. صندوقهای عربستان سعودی (PIF)، قطر (QIA)، ابوظبی (ADIA، مبادله، ADQ) و کویت (KIA) از فعالترین بازیگران هستند.
نمونههای سرمایهگذاری در خارج
قطر از طریق «حصاد فود» در اتیوپی (کشتارگاه هراری)، سودان (املاک و کشاورزی)، ویتنام (یک میلیارد دلار) و استرالیا (گندم، جو و دام) سرمایهگذاری کرده است. امارات در صربستان (خرید شرکتهای زراعی و وام ۴۰۰ میلیون دلاری) و عربستان سعودی از سال ۲۰۱۵ تمرکز را بر استقلال غذایی گستردهتر گذاشته است. این صندوقها در بیوتکنولوژی، تکنولوژی کشاورزی و زنجیره تأمین غذا نیز سهامدارند.
قدرت سخت، نرم و تیز
پژوهشها نشان میدهد پادشاهیهای خلیج فارس (عربستان، امارات، قطر) با موفقیت از صندوقها برای تبدیل درآمد نفت به نفوذ سیاسی در سه بُعد قدرت استفاده میکنند. این نهادها با سرمایهگذاری در تسلیحات، رسانه، ورزش و تکنولوژی، دامنه اقدامات خارجی را گسترش میدهند، هرچند تصمیمگیریهای مبهم آنها تفکیک انگیزه اقتصادی از سیاسی را دشوار میسازد. ۵ صندوق بزرگ منطقه (PIF، QIA، ADIA، مبادله، ADQ) در ۲۰۲۴ برای سومین سال در صدر ۱۰ صندوق جهانی قرار گرفتند و ۶۱ درصد کل سرمایهگذاریهای ۱۰۰ صندوق جهان (۱۸۰ میلیارد دلار) و نزدیک به یکچهارم داراییهای جهانی (۳.۵ تریلیون دلار) را کنترل میکنند.
تحول از پسانداز به توسعه استراتژیک
تا دهه ۱۹۹۰ رویکرد محافظهکارانه و خرید اوراق بهادار آمریکا حاکم بود تا از «بیماری هلندی» پیشگیری و اتحاد با واشنگتن تقویت شود. از دهه ۲۰۰۰ با جهش قیمت نفت و افزایش پسانداز دولتی به ۴۰ درصد، صندوقها به ابزارهای توسعهگرا با سرمایهگذاری مستقیم شرکتی و پروژههای زیرساختی تبدیل شدند. برخلاف کویت که مدل کلاسیک را حفظ کرده، عربستان، قطر و امارات به سرمایهگذاران استراتژیک فعال مبدل شدهاند و بر صنایع غذایی جهانی نفوذ مستقیم اعمال میکنند.