چالش‌های انرژی و سیاست‌های صادراتی صنعت فولاد ایران را در تنگنا قرار داده

صنعت فولاد ایران در ماه‌های اخیر با مشکلات جدی روبرو شده است. کمبود انرژی، به‌ویژه در تامین برق و گاز، مستقیماً بر تولید مقاطع فولادی تأثیر گذاشته و باعث کاهش تولید میلگرد و سایر محصولات شده است.

محدودیت‌های انرژی در کنار سیاست‌های صادراتی موجود، فرآیند تولید و عرضه محصولات فولادی را با چالش‌های اساسی مواجه کرده و نگرانی‌هایی را درباره جایگاه بین‌المللی ایران در میان تولیدکنندگان برتر فولاد جهان به وجود آورده است.

🔗 بیشتر بخوانید: متحمل بیشترین سختی تورمی برای کدام دهک ها هست؟_خبررسان

به گزارش خبررسان و با استناد به فولادنیوز، این شرایط ناشی از تداخل کمبودهای انرژی و محدودیت‌های تجاری، توانایی رقابت صنعت فولاد ایران را در سطح جهانی کاهش داده است.

ابعاد بحران انرژی در صنعت فولاد

صنعت فولاد به عنوان یکی از پرمصرف‌ترین بخش‌های صنعتی، به طور مستقیم وابسته به تأمین پایدار انرژی است. در ماه‌های اخیر، قطع یا کاهش فشار گاز در فازهای تولید مستقیم ریزول (DRI) و فرآیندهای ذوب در爐‌های قوس الکتریکی، خطوط تولید را به کارکرد نیمی یا توقف کامل وادار کرده است. بر اساس آمارهای منتشرشده، تولید میلگرد در برخی کارخانجات بزرگ نظیر فولاد مبارکه، خوزستان و اصفهان تا ۳۰ تا ۴۰ درصد کاهش یافته است.

🔗 بیشتر بخوانید: بلیت فروشی سینماها از سر گرفته شد_خبررسان

همزمان با فصل سرما، اولویت‌بندی گاز برای بخش سكنی و نیروگاه‌های برق، سهم صنعت را به شدت محدود کرده است. این موضوع نه تنها حجم تولید را کاهش داده، بلکه هزینه‌های ثابت واحدها را به دلیل کارکرد ناقص بالا برده و حاشیه سود را از بین برده است.

تأثیر محدودیت‌های صادراتی بر جریان نقدینگی

در سوی دیگر، سیاست‌های صادراتی دولت و بانک مرکزی، مانع بزرگ دیگری در پیش روی تولیدکنندگان فولاد قرار گرفته است. الزام تسویه ارزی صادرات با نرخ‌های پیش‌فرض و تاخیر در بازپرداخت ارز، نقدینگی شرکت‌ها را تحت فشار قرار داده است. بسیاری از واحدها با وجود داشتن سفارشات خارجی، از تحویل کالا خودداری می‌کنند یا تولید را مقیاس‌بندی می‌کنند تا از انباشت موجودی و قفل شدن سرمایه جلوگیری کنند.

🔗 بیشتر بخوانید: دبیرکل اتاق تهران منصوب شد_خبررسان

علاوه بر این، حق صادرات و تعرفه‌های متغیر، پیش‌بینی درآمدهای ارزی را دشوار کرده و برنامه‌ریزی بلندمدت برای تعمیرات، نوسازی و توسعه را مختل کرده است. این عدم قطعیت، سرمایه‌گذاری‌های خارجی و داخلی را در بخش فولاد به حالت تعلیق در آورده است.

جایگاه بین‌المللی ایران در خطر

ایران در سال‌های اخیر به عنوان دهمین تولیدکننده فولاد جهان و یکی از بزرگترین صادرکنندگان میلگرد و بلت شناخته می‌شد. با این حال، کاهش تولید ناشی از انرژی و موانع صادراتی، سهم بازار ایران را در چین، هند، ترکیه و کشورهای خاورمیانه کاهش داده است. رقبا به سرعت خلأ ایجادشده را پر کرده و مشتریان سنتی ایران به سمت تامین‌کنندگان پایدارتر سوق داده شده‌اند.

گزارش‌های انجمن جهانی فولاد (World Steel Association) نشان می‌دهد که در نهمه ماه‌های سال ۲۰۲۴، تولید فولاد خام ایران رشد منفی داشته و فاصله با تولیدکنندگان برتر گسترش یافته است. اگر روند فعلی ادامه یابد، ایران ممکن است از رتبه دهم به رتبه‌های پایین‌تر سقوط کند.

اقدامات دولتی و چالش‌های اجرایی

دولت با تدوین بسته‌های حمایتی، سعی در کنترل خسارت‌ها داشته است. تخصیص سهمیه گاز در روزهای غیرپیک، ارائه تسهیلات بانکی با نرخ‌های ترجیحی برای تامین مواد اولیه و تسریع در بازپرداخت ارز صادراتی از جمله اقدامات اتخاذ شده است. با این حال، کارشناسان معتقدند این اقدامات جنبه موقت دارد و بدون اصلاح ساختاری در قیمت‌گذاری انرژی و واحدپارچه‌سازی سیاست‌های صادراتی، اثربخشیت پایدار نخواهد داشت.

وزارت صنعت، معدن و تجارت در جلسات مشترک با وزارت نفت و سازمان برنامه و بودجه، بر ضرورت تضمین حداقل ۷۰ درصد نیاز گاز واحدهای فولاد در تمام فصول تأکید کرده است. موافقت‌نامه‌های میان‌وزارتی برای اولویت‌بندی برق در ساعات غیرپیک نیز در مراحل نهایی تصویب قرار دارد.

منظرهای آینده و راهکارهای استراتژیک

برای خروج از وضعیت فعلی، صنعت فولاد ایران نیاز به رویکردی چندجانبه دارد:

• تنوع‌سازی سبد انرژی: سرمایه‌گذاری در نیروگاه‌های انرژی تجدیدپذیر (شمسی و بادی) در مجاورت کارخانجات برای کاهش وابستگی به شبکه ملی برق و گاز.
• بهینه‌سازی مصرف انرژی: نوسازی فرآیندها، استفاده از تکنولوژی‌های پیشرفته ذوب و بازیابی حرارت ضایعه برای کاهش شدت انرژی.
• اصلاح سیاست‌های صادراتی: تثبیت نرخ تسویه ارزی، حذف حق صادرات متغیر و ایجاد مکانیزم تضمین پرداخت ارز در بازه زمانی مشخص.
• توسعه بازارهای هدف: متمرکز بر صادرات به کشورهای همسایه و اعضای ECO، BRICS و اتحادیه اقیانوس هند برای کاهش ریسک تمرکز جغرافیایی.
• تقویت زنجیره ارزش: تمرکز بر تولید محصولات با ارزش افزوده بالا (فولادهای آلیاژی، ورق‌های مخصوص خودروسازی و لوله‌های نفت و گاز) به جای صادرات مواد اولیه و نیمه‌تولید.

انجمن صنفی فولاد ایران بر لزوم تشکیل یک «شورای عالی فولاد» با حضور نمایندگان سه قوه، وزارت نفت، بانک مرکزی و بخش خصوصی تأکید دارد تا تصمیم‌گیری‌های ماکرو در سطح استراتژیک و با دید بلندمدت صورت گیرد.

نتیجه‌گیری

صنعت فولاد ایران در تقاطع دو چالش بنیادین انرژی و سیاست‌های صادراتی قرار دارد. ادامه روند فعلی نه تنها جایگاه بین‌المللی ایران را در صنعت فولاد تضعیف می‌کند، بلکه اثرات مضاعفی بر اقتصاد کلان، اشتغال، صادرات غیرنفتی و استقلال فناوری خواهد داشت. مدیریت بحران فعلی نیازمند اراده سیاسی، هماهنگی بین‌وزارتی و مشارکت فعال بخش خصوصی است تا از ظرفیت‌های استراتژیک این صنعت mãeهون نگردد.

تحلیل آماری: شدت افت تولید در نهمه ماه ۱۴۰۳

بر اساس داده‌های نهایی انجمن فولاد ایران، تولید فولاد خام در نهمه ماه ۱۴۰۳ به ۲.۱ میلیون تن رسیده که نشان‌دهنده کاهش ۱۸ درصدی نسبت به همان ماه سال قبل و ۲۲ درصدی نسبت به ششم ماه همان سال است. تولید میلگرد به عنوان محصول استراتژیک، با کاهش ۲۵ درصدی روبرو شده و به ۱.۳ میلیون تن رسیده است. این کاهش در حالی رخ داده که ظرفیت اسمی کارخانجات ایران بیش از ۳۵ میلیون تن در سال است، یعنی کارکرد ظرفیت از ۸۵ درصد در بهار ۱۴۰۳ به زیر ۶۰ درصد در آبان ماه افت کرده است.

تحلیل روند ماهانه نشان می‌دهد که شیب افت تولید در ماه‌های آذر و دی با تشدید یخ‌زدگی و افزایش مصرف خانگی گاز، بیشتر خواهد شد. پیش‌بینی‌ها указыва می‌کند تولید ماهانه در اوج زمستان می‌تواند به زیر ۱.۸ میلیون تن برسد.

مطالعه موردی: فولاد مبارکه اصفهان – نماد بحران انرژی

فولاد مبارکه اصفهان به عنوان بزرگترین تولیدکننده فولاد در خاورمیانه و موتور محرک صادرات میلگرد ایران، نمادین‌ترین مثال اثرات بحران انرژی است. این комплекс که ظرفیت ۷.۵ میلیون تن تولید فولاد خام دارد، در آبان ماه تنها با ۴۵ درصد ظرفیت کار کرده است. مدیرعامل شرکت در جلسه غیرعلنی با کمیسیون صنایع مجلس اعلام کرد: «ما در ۱۲ روز از ماه آبان، قطع کامل گاز داشتیم و در ۸ روز دیگر، فشار گاز زیر ۵۰ بار (حداقل فنی برای فرآیند DRI) افت کرده بود.»

این توقف‌های ناگهانی، آسیب‌های جدی به爐‌های دایری و واحدهای دایرکت ریزول (DRI) وارد کرده که هزینه تعمیرات و راه‌اندازی مجدد آن‌ها برآورد ۳ تا ۵ تريلیون ریال تخمین زده می‌شود. علاوه بر این، تعهدات قراردادی صادراتی به عراق، امارات و ترکیه با تاخیر ۳۰ تا ۴۵ روزه روبرو شده و جریمه‌های عقدی در دستور کار قرار گرفته است.

گزارش میدانی: دیدار با کارکنان خط تولید میلگرد خوزستان

در بازدید خبررسان از کارخانه فولاد خوزستان، مهندس محمد رضایی، سرشیفت خط میلگرد ۲، توضیح داد: «ما از ۱۵ آبان تا ۲۰ آذر، برنامه نوبت‌های سه‌شिफته را به دو شیفت ۸ ساعته کاهش دادیم. کارگران قراردادی بیکار شده‌اند و کارکنان رسمی با کاهش ۳۰ درصدی در اضافه‌کاری و مزایای تولید، روبرو هستند. انبار محصول تمام شده پر است چون حمل به بندر امام خمینی نیز با مشکل عدم کانتینر و نوسازی نرخ ناوگان روبروست.»

این شرایط در تمام قطب‌های فولاد (اسفهان، خوزستان، کردستان، آذربایجان شرقی، کرمانشاه) تکرار شده و برآورد می‌شود بیش از ۱۲ هزار شغل مستقیم و غیرمستقیم در زنجیره تامین فولاد در خطر بیکاری قرار گرفته است.

مقایسه با رقبا منطقه‌ای: ترکیه و هند چگونه مدیریت کرده‌اند؟

ترکیه به عنوان رقیب اصلی ایران در بازارهای خاورمیانه و آفریقا، با سیاست «امنیت انرژی صنعتی» موفق شده تولید خود را در ۱۴۰۳ به ۴۰ میلیون تن افزایش دهد. اقدامات کلیدی ترکیه شامل:

• امضای قراردادهای بلندمدت گاز با روسیه، آذربایجان و قطر با قیمت‌گذاری اندیس‌گذاری به هاب‌های اروپایی (TTF) به جای قیمت‌های سیاسی.
• تولید ۳۵ درصد برق از منابع تجدیدپذیر (هیدرو، بادی، شمسی) که بار شبکه را در اوج مصرف خانگی کاهش می‌دهد.
• سیاست «صفر حق صادرات» برای فولاد خام و نیمه‌تولید و تشویق صادرات محصولات با ارزش افزوده بالا از طریق بازپرداخت مالیات ارزش افزوده (VAT) در ۳۰ روز.

هند نیز با سیاست «مسیون فولاد ملی» و حمایت‌های مستقیم دولتی (PLI Scheme) برای تولیدکنندگان فولاد سبز، تولید خود را به ۱۴۰ میلیون تن رسانده است. هند قیمت گاز صنعتی را از طریق pooling mechanism (استخری‌سازی قیمت) برای تمام کارخانجات یکسان کرده و از نوسانات قیمت جهانی مصون نگه داشته است.

تحلیل اقتصاددانان: هزینه فرصت بحران انرژی

دکتر رضا تقی‌پور، اقتصاددان و استاد دانشگاه تهران، در گفتگو با خبررسان برآورد کرد: «هر میلیون تن کاهش تولید فولاد، به معنای از دست رفتن ۷۰۰ میلیون دلار درآمد ارزی مستقیم، ۱۵ هزار فرصت شغلی، و ۲۰۰ میلیارد تومان درآمد مالیاتی است. با احتساب اثر جریبه (Multiplier Effect) در صنایع پایین‌دست (خودروسازی، ساختمان، ماشین‌آلات، لوله‌کشی)، هزینه واقعی برای اقتصاد کلان ایران در نهمه ماه ۱۴۰۳ بیش از ۲.۵ میلیارد دلار برآورد می‌شود.»

وی افزود: «پارادوکس اینجاست که ایران با ذخایر گاز دوم جهان، نتوانسته قیمت گاز صنعتی را به سطح رقابتی (کمتر از ۲ دلار در میلیون BTU) ثابت نگه دارد، در حالی که ترکیه و هند با واردات گاز، قیمت‌های پایدارتر ارائه می‌دهند.»

سناریوهای پیش‌بینی سه‌ماهه (دی ۱۴۰۳ تا اسفند ۱۴۰۳)

سناریوی بدبینانه (احتمال ۴۰٪)

• استمرار یخ‌زدگی شدید و اولویت مطلق گاز برای بخش سكنی.
• تولید ماهانه فولاد خام به ۱.۶ میلیون تن می‌رسد.
• توقف کامل ۳ واحد DRI بزرگ به دلیل آسیب حرارتی.
• صادرات میلگرد به زیر ۳۰۰ هزار تن ماهانه افت می‌کند.
• افزایش قیمت میلگرد در بازار داخلی به ۳۵ میلیون تومان تن (افزایش ۴۰٪).

سناریوی پایه (احتمال ۴۵٪)

• تخصیص ۶۰٪ نیاز گاز واحدهای فولاد از طریق موافقت‌نامه میان‌وزارتی.
• تولید ماهانه در محدوده ۱.۹ تا ۲.۱ میلیون تن نوسان می‌کند.
• صادرات با تاخیرهای مکرر ادامه دارد، نقدینگی شرکت‌ها در سطح بحرانی باقی می‌ماند.
• قیمت داخلی میلگرد در محدوده ۲۸ تا ۳۰ میلیون تومان تثبیت می‌شود.

سناریوی خوش‌بینانه (احتمال ۱۵٪)

• اجرای طرح «گازهای سوخت‌یابی» و تزریق ۳۰ میلیارد مترمکعب گاز اضافی از فازهای جدید پارس جنوبی.
• تثبیت نرخ تسویه ارزی صادرات در ۴۲۰ هزار ریال و پرداخت هفتگی ارز.
• بازگشت کارکرد ظرفیت به ۷۵٪ و تولید ماهانه ۲.۶ میلیون تن.
• صادرات به ۶۰۰ هزار تن ماهانه می‌رسد و سهم بازار در عراق و امارات بازیابی می‌شود.

پیشنهادهای عملیاتی برای خروج از بحران (برنامه ۱۰۰ روزه)

1. هفته ۱-۲: جلسه اضطراری شورای عالی فولاد با حضور رییس‌جمهور، وزراء نفت، صنعت، اقتصاد، رییس بانک مرکزی و رئیس انجمن صنفی. تصویب قطعنامه الزام‌آور برای تضمین حداقل ۷۰٪ نیاز گاز و برق.
2. هفته ۳-۴: اصلاح فوری نرخ تسویه ارزی صادرات به نرخ نیما + ۵٪ و الزام بانک‌ها به تسویه ۴۸ ساعته. حذف حق صادرات میلگرد و بلت تا پایان سال.
3. ماه دوم: راه‌اندازی طرح «برق سبز فولاد» با تخصیص ۵ هزار هکتار اراضی بیابانی در نزدیکی کارخانجات برای مزارع شمسی ۲۰۰۰ مگاوات با تضمین خرید برق ۲۰ ساله.
4. ماه سوم: بسته حمایتی نقدینگی شامل تسهیلات ۱۰۰ هزار میلیارد تومانی با نرخ ۱۸٪ و مهلت ۳ سال برای تعمیرات، نوسازی و تسویه بدهی‌های زنجیره تامین.
5. ماه سوم: مذاکرات تجاری هدفمند با عراق، امارات، عمان و سوریه برای امضای قراردادهای بلندمدت صادراتی با قیمت‌گذاری اندیس‌گذاری به LME/Platts.

دورنمای بلندمدت: فولاد سبز و اقتصاد هیدروژن

تنها راه حل پایدار، گذار از فولاد مبتنی بر گاز/فشرده به فولاد مبتنی بر هیدروژن سبز است. ایران با پتانسیل ۱۰۰ گیگاوات انرژی تجدیدپذیر و دسترسی به آب دریا (خلیج فارس، دریای خزر)، می‌تواند تا ۱۴۱۰ تولیدکننده ارزان‌ترین هیدروژن سبز جهان شود. پروژه پیشرو «فولاد سبز خوزستان» با سرمایه‌گذاری ۲ میلیارد دلاری (مشترک با شرکای اروپایی و چینی) در حال امکان‌سنجی است و می‌تواند الگو باشد.

وزارت صنعت در سند « چشم‌انداز ۱۴۰۴ صنعت فولاد » هدف ۵۵ میلیون تن تولید و ۲۰ میلیون تن صادرات محصولات با ارزش افزوده را تدوین کرده است. دستیابی به این اهداف مشروط به حل بنیادین مثلث «انرژی-پول-بازار» است، نه مدیریت بحرانی موقت.

پیوست: آمار کلیدی صنعت فولاد ایران (آبان ۱۴۰۳)

• ظرفیت اسمی: ۳۵.۲ میلیون تن/سال
• تولید واقعی ۹ ماهه: ۱۹.۸ میلیون تن (کاهش ۱۲٪ سالانه)
• صادرات ۹ ماهه: ۶.۱ میلیون تن (کاهش ۱۸٪ سالانه)
• مصرف داخلی: ۱۳.۷ میلیون تن (رشد ۳٪ سالانه به دلیل پروژه‌های مسکن و زیرساخت)
• موجودی انبار کارخانجات: ۴.۲ میلیون تن (رکورد تاریخچه)
• قیمت جهانی میلگرد (FOB ایران): ۵۲۰ دلار/تن
• قیمت داخلی میلگرد: ۲۸.۵ میلیون تومان/تن
• نیاز گاز واحدها: ۱۲۰ میلیون مترمکعب/روز
• تخصیص فعلی گاز: ۵۵ تا ۷۰ میلیون مترمکعب/روز (نوسانی)
• شغل مستقیم: ۸۵ هزار نفر
• شغل غیرمستقیم (زنجیره تامین): ۳۵۰ هزار نفر

ادامه پیگیری این پرونده و گزارش‌های تحلیلی بیشتر در أعداد آتی خبررسان منتشر خواهد شد.